Hoe denkt de gemeente Amersfoort over dit soort spontane ‘kelderkunst’?

wo 14 okt, 10:08 Achtergrond

AMERSFOORT In de fietsenkelder van de voormalige mavo Leusderweg ontdekt Martin Rep, in de jaren zeventig verslaggever bij de Amersfoortse Courant, een muurschildering van zijn overleden dochter. Hij schrijft erover in een serie van drie afleveringen. Deze week het laatste deel: kunnen de schilderingen in deze ‘urbane kunstgalerie’ behouden blijven? 

door Martin Rep

Voor Dicky en voor mij zal het nooit wennen, leven zonder Natasja. Ze is geboren en getogen in Leusden, ruim drie jaar na haar zusje Barbara. Een meestal heel vrolijk, soms ernstig en piekerend kind. Ze is goed in vriendschappen voor het leven. Na de basisschool ontdekt ze de grote wereld als ze naar de mavo gaat in de grote stad Amersfoort. Ze wordt verliefd op buurjongen Marco. Ze doet de pabo, wordt schooljuf en trouwt met haar jeugdliefde. Ze krijgen drie kinderen: twee jongens, en een meisje toe. Ze gaan in Bussum wonen.

Helaas gaat de liefde over. Ze gaan uit elkaar. Na een moeilijke tijd maakt Natasja een nieuwe start. Een nieuwe baan, een nieuwe liefde. En dan, ineens, is het voorbij. Ze krijgt kanker. Eerst ziet het er nog niet al te somber uit, achteraf bezien was ze vanaf het begin kansloos. We zijn erbij als ze voorgoed inslaapt: haar kinderen, haar vriend, haar zusje, haar ouders.

Afscheid nemen van je kind is een onvoorstelbaar groot verdriet. Over haar schrijven is een troost. Onze herinneringen aan haar zijn kostbaar, tastbare herinneringen koesteren we. De ontdekking van de wandschildering in de fietsenkelder van de school in Amersfoort waar ze gelukkig was, is verwarrend en ontroert ons diep. Zesendertig jaar lang, zonder dat we er iets van wisten, heeft haar portret de betonnen wand gesierd van een saaie kelder en maakte er, samen met andere schilderingen van scholieren, een vrolijke ruimte van.

NIEUW VERLANGEN

Ik wil alles weten van de schilderingen en ben dankbaar als haar vriendinnen van toen mij erover kunnen vertellen. Dan ontstaat een nieuw verlangen. Dit bijzondere portret, dat onder haar handen is ontstaan, dat ze zelf heeft gemaakt, dat zesendertig jaar heeft overleefd – dit kunstwerk moet blijven, het mag nu niet meer weg, het moet voor altijd deze ruimte sieren.

Artikel gaat verder onder de afbeelding. 

Dat is natuurlijk een veel te egoïstische gedachte, en ik breid mijn idee dan ook direct uit tot alle kunstwerken die in deze kale fietsenkelder zijn ontstaan. Ik verklaar de hele ruimte persoonlijk tot ‘urbane kunstgalerie’ en ik vind ook dat de gemeente Amersfoort zich moet inspannen om al dit soort officieuze, vaak onbekende kunstuitingen te beschermen. Er iets mee moet doen. Niet voor Natasja, maar voor alle Natasja’s die hun creativiteit inzetten om hun omgeving mooier te maken.

TELEURSTELLEND

Ik bedenk dit niet zelf. Moderne archeologen houden zich al lang niet meer alleen bezig met de Romeinen of de middeleeuwen. Ze vinden dat alles wat mensen achterlaten interessant kan zijn, zeker als het iets vertelt over cultuur, gedrag, identiteit en macht. De wandschilderingen in de fietsenkelder passen daar naadloos in, ze zijn verbonden zijn met een subcultuur, hebben een sociale functie en waren deel van de tijdgeest.

Ik hoop, misschien een beetje al te arrogant, dat de school door mijn schrijverij over de fietsenkelder geprikkeld zal worden om de schilderingen voor de toekomst veilig te stellen. Maar als ik de school via de mail vraag of het bestuur van de MBO Amersfoort plannen heeft voor verder behoud van de schilderingen, krijg ik geen antwoord van het schoolbestuur, maar van de eigenaar van het gebouw plus de onderliggende fietsenkelder. Het antwoord verrast niet, maar is wel een beetje teleurstellend.

Je kunt niet alles bewaren, ook al denken kunstenaars vaak dat hun kunst eeuwigheidswaarde heeft

Het pand is van een pensioenfonds, mailt projectmanager Johan Kerp. En: ,,Er zal zeer waarschijnlijk een moment komen waarop MBO Amersfoort de huur opzegt en de eigenaar op zoek moet naar een nieuwe huurder. Op dat moment wil die niet gebonden zijn aan voorwaarden over muurschilderingen in de kelder die een mogelijke nieuwe huurovereenkomst kunnen tegenhouden.”

Kunst in de fietsenkelder, wie weet meer?
Wie maakte het portret? Wie waren erbij betrokken? En vooral: wie kan zich nog herinneren hoe dit bijzondere kunstproject tot stand kwam? In drie afleveringen schreef Martin Rep in De Stad Amersfoort over het verloren gewaande portret van zijn dochter Natasja, dat ooit in de fietsenkelder van de voormalige mavo aan de Leusderweg werd geschilderd. Langzaam worden de puzzelstukjes gevonden, maar er zijn nog steeds raadsels die om een antwoord vragen. Daarom is Martin op zoek naar oud-leerlingen en oud-leraren van de school die zich het kunstproject herinneren. Wie weet nog welke leraar het project begeleidde? Welke leerlingen eraan meewerkten? Of hoe en waarom het portret daar terechtkwam? Misschien kent u het verhaal dat nog ontbreekt. Reacties zijn van harte welkom via martin@martinrep.nl.

Kortom: de school mag doen met de schilderingen wat ze wil, maar na het aflopen van het huurcontract heeft het pensioenfonds daar geen enkele boodschap meer aan. Niet het antwoord dat ik had gehoopt, maar in ieder geval zijn er, zolang de mbo aan de Leusderweg is gevestigd, kansen genoeg om wat met de kelderkunst te doen.

MODERNE ARCHEOLOGIE

In een kunstwinkeltje aan de Arnhemseweg, op een paar honderd meter van Natasja’s voormalige school, praat ik erover met kunstenaar Ron Jagers. Een ouwe straatfotograaf en voormalige activist, die kunst maakt die altijd is gebaseerd op fotografie. De Amersfoortse kunstwereld kent hij als zijn broekzak.

De schilderingen in de fietsenkelder heeft hij nog niet bekeken. Als ik hem op mijn telefoon de foto’s laat zien, is hij verrast. ,,Helemaal niet onverdienstelijk”, zegt hij, ,,er zijn goede materialen gebruikt, hier heeft een leerkracht echt zijn best gedaan om wat te maken van het initiatief van de kinderen.” Om te vervolgen: ,,De vraag is echter: wie moet de beschermer zijn van de moderne archeologie? Je kunt niet alles bewaren, ook al denken kunstenaars vaak dat hun kunst eeuwigheidswaarde heeft. Maar, zeker als de school deze schilderingen al zo lang heeft bewaard, zou ze nu moeten zeggen: dit willen we behouden. Een school is immers bezig met het overdragen van cultuurbewustzijn.”

,,Er zijn redelijk wat scholen in Amersfoort die vrij veel doen met kunst. Scholen waar het een belangrijk speerpunt is voor hun onderwijs. Zo zou hiervan een projectje kunnen worden gemaakt, met een boekje erbij, met foto’s, de verhalen, dat soort zaken. Nuttig om te kunnen zeggen: kijk eens, dit hebben onze leerlingen gedaan.”

Helaas is Jagers nogal somber over het beleid (’Ik heb een haat-liefdeverhouding met de gemeente’) van Amersfoort. ,,Het gemeentelijk beleid is nogal institutioneel gericht. Wat buiten musea en andere instituties valt, dringt niet echt door. Zaken zoals in die fietsenkelder gaan ze op het stadhuis echt niet tot hun zorgplicht rekenen.”

Het is vaak de tijd die aangeeft of iets officieel kunst wordt

Hij geeft een voorbeeld. Amersfoort steunt de subsidieregeling ‘Flitsimpuls’: als je een goed idee pitcht, kun je daarvoor een eenmalige subsidie krijgen. ,,Je moet het dan wel laten zien aan Amersfoort; je veronderstelt dan op zijn minst dat er een ambtenaar komt kijken. Ik was er onlangs bij toen in theater De Lieve Vrouw een rapper ter plekke schilderwerk maakte dat meteen werd geveild. Het was een hele theatershow. Er was veel belangstelling uit de wereld van de muziek, een klein beetje uit de wereld van de beeldende kunst, en er was géén ambtenaar. Zo geven ze de indruk dat het hun niet interesseert.”

Artikel gaat verder onder de afbeelding.

CULTUUR HISTORISCHE ERKENNING

Ik bel met Leontine Siese. Zij houdt zich op de afdeling cultuur van de gemeente Amersfoort bezig met beeldende kunst, en dan met name met ‘post 65’ projecten. Dat zijn kunstwerken, vooral gebouwen, uit de periode 1965-’90, die nu pas cultuur-historische erkenning krijgen. ‘Moderne archeologie’ valt daar niet onder, legt Leontine uit. De gemeente houdt zich daar dan ook niet actief mee bezig.

Niet actief? Hoe dan wel? Siese: ,,Als de fietsenkelder enige waarde zou hebben, zou die kunnen worden aangemeld. Ik zou dan archief Eemland erop kunnen attenderen. Door een publicatie in de krant zou er belangstelling voor kunnen ontstaan. Maar de gemeente doet verder niks. Zij zou het hoogstens kunnen documenteren, inventariseren en digitaal vastleggen. Als het over vijftig jaar nog bestaat...” 

Dan bestempelt jouw opvolger het tot officiële kunst. Maar dan is het intussen misschien verdwenen.
Siese: ,,Ja. Het is vaak de tijd die aangeeft of iets officieel kunst wordt.”

Artikel gaat verder onder de afbeelding. 

Jagers schenkt in zijn kunstwinkel een kopje koffie in. Er loopt een kennis binnen, die hier straks tango-les gaat geven. Ron blaast in zijn koffie. We denken alle twee aan de mooie dingen in het leven die de kunst ons geeft, en hoe die mooie dingen vaak stuiten op de weerbarstige praktijk. En ik denk aan de kunstwerken die Natasja en haar vriendinnen ons hebben gegeven en die al zesendertig jaar elke dag worden bekeken door leerlingen die denken: wat mooi, wat fijn dat ze die gemaakt hebben, wie zou dat gedaan hebben? 

Lees ook deel 1 ‘Een verdwenen school, een blijvende herinnering’, en deel 2 ´Een fietsenkelder vol kunst, vriendschap en herinneringen’.