Aandacht voor psychische kwetsbaarheid op Dag van Mentale Gezondheid
AchtergrondAMERSFOORT Vandaag, zaterdag 10 oktober, is het de Dag van de Mentale Gezondheid. Ook in Amersfoort hebben veel mensen te maken met psychische kwetsbaarheid. Het kan je buur zijn, of een familielid- misschien gaat het over jezelf. In een drieluik vertellen verschillende mensen over hun weg naar herstel, met als rode draad Herstelnetwerk Eemland. Daarin werken verschillende organisaties, zoals GGz Centraal, Indebuurt033, Kwintes, Leger des Heils en Abrona, samen aan activiteiten voor inwoners die zelf willen werken aan hun psychische gezondheid.
door Nelleke Moot
Als woonbegeleider merkte Samantha Sip (38) dat ze last had van opmerkingen die haar collega’s zo nu en dan maakten. Het ging om snerende en stigmatiserende opmerkingen over een cliënt met een eetstoornis. Als deze na het eten gelijk van tafel verdween bijvoorbeeld: ,,Oh die gooit het er gelijk weer uit, waarom komt ze er dan nog bij zitten?” Opmerkingen die een gevoel van hopeloosheid opriepen.
Vanuit haar eigen achtergrond met een eetstoornis, vlamde er iets op. ,,Ik voelde dat ik hier iets kon overbruggen, want ik heb kennis die collega’s niet uit een tekstboek kunnen halen. Zo heb ik een presentatie voor het team gegeven, met voorbeelden van kwetsende opmerkingen die ik zelf ooit heb gekregen, en voorbeelden van wat ik zelf liever zou hebben gehoord. Ik verduidelijkte dat we als begeleider naar de persoon moeten blijven kijken, niet alleen naar de diagnose. Dit alles was een eyeopener voor mijn collega’s. Het voelde ook als een soort coming out, het vertellen dat ik zelf zo’n achtergrond had.”
Na het volgen van een opleiding tot ervaringsdeskundige en enig vallen en opstaan, werkt ze nu als regionaal ervaringsdeskundige in de regio Amersfoort voor Kwintes. ,,Een functie waar ik alleen van had kunnen dromen. Ik kan nu naast iemand staan, in plaats van in de begeleidersrol.”
Naast contact houden met teams in de regio, organiseert Samantha herstelbijeenkomsten zoals de WRAP (Wellness Recovery Action Plan): training waarbij je ervaringen deelt en een eigen herstel-actieplan maakt., als facilitator. Ze staat niet vóór de groep als docent, maar is onderdeel van de groep. ,,Ik schrijf zelf elke keer ook dingen op die anderen inbrengen.”
Op de basisschool werd ik veel gepest
,,Ik had een onveilige jeugd, waarbij thuis mishandeling plaatsvond. Op de basisschool werd ik veel gepest. In een zomervakantie wilde ik afvallen en kwam ik terecht op een pro-anna site. Een site waar een eetstoornis niet als ziekte, maar als leefstijl werd gezien en vol stond met tips en steun. Ik voelde me altijd een buitenbeentje in mijn omgeving, maar nu hoorde ik ergens bij en ik werd er nog goed in ook. Zo glipte ik verder in een eetstoornis. In mijn jeugd heb ik zo geleerd om altijd een masker op te zetten, dat het wel goed ging. Maar eigenlijk implodeerde ik, en dat leidde tot depressies.”
NIET GENEZEN WEL HERSTELD
,,Nu weet ik hoe ik mezelf beter kan ondersteunen, bijvoorbeeld door alle stress van me af te schrijven. Ik heb later een gezondere relatie met de sportschool gekregen: door eten te zien als voeding voor een mooi, gezond en gespierd lichaam, in plaats van als vulling. Ik heb me meer in leefstijl verdiept, en dat heeft geholpen om beter in mijn vel te zitten. Van de eetstoornis ben ik niet genezen, maar wel hersteld. Ik heb meer veerkracht gevonden om die bounce naar het gezonde toe te maken. Voor mij komt dit door een combinatie van therapie, steungroepen en zelfhulp op gebied van leefstijl. In mijn crisisplan verwijs ik bijvoorbeeld terug naar schematherapie. Je krijgt overal iets mee wat je bewust of onbewust kunt inzetten. Er bestaat niet één wonderpil!”
HOKJESDENKEN
Voor Dunya Vermaat (41) was het leven vele jaren een uitdaging waarin zij het gevoel had vooral goed te moeten doen en zijn voor anderen. Op meerdere gebieden in haar leven voelde zij dat ze zich continu als een kameleon aan moest passen. Ze ervoer geen grip op de wereld, vooral haar binnenwereld. Grip op eten had ze wél.
Artikel gaat verder onder de afbeelding.
,,Ik heb meerdere behandelingen en opnames gehad. Het normaliseren van een eetpatroon en op gewicht komen stonden centraal. En dan kwam ik thuis. Voor de hulpverleners was mijn verstoorde eetpatroon het probleem. Voor mij was het juist mijn oplossing om met andere problemen om te gaan. Dus wanneer ik uit een behandeling of opname kwam, had ik het gevoel weer met lege handen te staan. Mijn oplossing om om te gaan met alle uitdagingen van het leven was me ontnomen, maar ik had er niets anders voor teruggekregen.”
Bij mij was alles met elkaar verweven
Na jaren besloot men tot een uitgebreider diagnostiektraject. ,,Waar ik met 1 diagnose de ggz inkwam, verliet ik die dag de onderzoekskamer met ‘een bingokaart aan diagnoses’. Enerzijds hielp me dit te duiden dat het eten geen probleem was. De ggz werkt echter wel erg vanuit hokjes en diagnoses. Ieder probleem leek eerst behandeld te moeten zijn voordat ik met een ander probleem aan de slag mocht. Ik als mens besta niet uit hokjes. Bij mij was alles met elkaar verweven.”
Door van het kastje naar de muur gestuurd te worden voelde Dunya zich keer op keer falen. Geen enkele behandeling beklijfde. Dunya voelde zich steeds minder mens en het leven werd een bolwerk van wanhoop, moedeloosheid en uitzichtloosheid. Die wanhoop werd onhanteerbaar toen de psychiater zei: ,,Dunya, je bent uitbehandeld. We hopen oprecht dat je niet over twee jaar tussen zes plankjes ligt.”
Die woorden waren voor Dunya zo vernietigend en hoop ontnemend dat zij er voor koos niet nog twee jaar te wachten. Ze overleefde een zelfmoordpoging, maar wist nog steeds niet goed hoe het leven draaglijker te maken voor zichzelf.
Een belangrijk kantelpunt hierin was de geboorte van haar neefje. ,,Toen mijn broertje mijn neefje in mijn armen legde, voelde ik voor het eerste weer een onvoorwaardelijke liefde. Een onbeschreven blad en een verbinding met leven en hoop. In de paar maanden die volgden, werd ik bewust dat ik zelf invulling moest geven aan mijn leven. En me niet moest laten verleiden tot een leven vóór anderen.”
HERSTEL EN WELBEVINDEN
,,Ik kwam in contact met ervaringsgenoten bij een Herstelacademie waar ik een training genaamd WRAP volgde. Door me te omringen met mensen die ieder voor zich op zoek waren naar herstel en welbevinden ervoer ik pas dat ik wéĺ regie kon hebben over mijn leven. Dat ik wel de antwoorden in mezelf had om me goed te voelen, goed te blijven voelen of beter te voelen op momenten dat het minder met me ging. Vanaf dat moment is mijn WRAP een persoonlijke handleiding geworden om me op mijn manier te verhouden tot de uitdagingen die ieder mens voor de voeten geworpen kan worden.”
Dunya werkt onder andere als projectleider voor Herstelnetwerk Eemland en als trainer op het gebied van suïcidepreventie. ,,In de naam van mijn bedrijf HIDUP Training komt mijn leven voor mij samen. Het is Indonesisch voor leven, wat verwijst naar mijn achtergrond. En het is een acroniem voor Hoop, Inspiratie, Diversiteit, Uniek en Persoonlijk.”
Kijk voor meer informatie op: Herstelnetwerkeemland.nl (Ggz Centraal, IndeBuurt033, Leger des Heils, Abrona en Kwintes bieden in Amersfoort bieden samen inlopen en trainingen met ervaringsdeskundigen aan.
HET VERHAAL VAN EMMA
Als Emma (niet haar echte naam, naam bij de redactie bekend) ((35) er minder goed bijzit, vertaalt zich dat in vermoeidheid, negatieve gedachten en minder naar buiten gaan. ,,Ik ga wel naar vaste afspraken, zoals de psycholoog, omdat ik vind dat ik moet gaan. Maar dingen die ik voor mezelf doe, zoals zwemmen, vallen af.”
Emma was een gevoelig kind, maar er was niet duidelijk wat er was. Op de middelbare school ging ze van havo naar vmbo weer terug naar de havo, waar ze in de vierde dyslectisch bleek. ,,Mijn vader is ook hartstikke dyslectisch, maar dat werd vroeger bestempeld als dom.”
Na de havo begon ze aan een studie die niet passend bleek. Vervolgens ging ze naar de pabo. ,,Het eerste jaar was er nog extra begeleiding voor mensen die moeite hebben met verslagen schrijven, in een rustige ruimte. Toen ging het nog wel. Maar ik zat daarna niet lekker in mijn vel, werd steeds onzekerder voor de klas. Ik heb een half jaar pauze gehad nadat mijn stagebegeleider burn-out symptomen bij mij herkende. Bij de psycholoog durfde ik niet toe te geven hoe slecht het echt ging, ik bleef de dingen doen die ik moest doen.”
BERGAFWAARTS
Toen ze weer startte met de opleiding, ging het bergafwaarts. De stage ging door onzekerheid steeds minder goed, waardoor het ook niet meer lukte om verslagen te schrijven. Na een negatieve stagebeoordeling is ze uiteindelijk gestopt. ,,Achteraf gezien vind ik het jammer dat het me vijf jaar heeft gekost. Ik had het gevoel dat ik het móest afmaken, want ik kon niet nóg een keer falen.”
Emma bleek naast faalangst ook ADD te hebben (de ‘dromerige’ vorm van ADHD). ,,Als ik oude schoolrapporten van de basisschool terug lees, staat er dat ik vaak uit het raam zat te staren.” Na de faalervaring bij de pabo heeft Emma drie jaar in een winkel gewerkt, maar raakte daar volledig burn-out. De druk op de werkvloer was te groot, in combinatie met de situatie van haar partner op dat moment (depressie en PTSS). Ze meldde zich pas pas op aanraden van de psycholoog ziek. ,,Therapie heeft me veel geleerd over mezelf. Maar therapie is gericht op veranderen. Als je het negatieve in je hoofd probeert te veranderen, wordt het niet opeens positief. Na dat traject moedigde de psycholoog me aan om begeleiding aan te vragen bij Kwintes. Er kwam thuis iemand meedenken over stappen die ik moest zetten, daar ben ik niet zo goed in. Mijn uitstelgedrag en perfectionisme maken dat ik dingen toch maar niet doe. Zo kwam ik ook bij de hersteltrainingen terecht, waar ik mensen vond die tegen dezelfde dingen aanlopen. Daar kon ik voor het eerst accepteren dat ik in elkaar zit zoals ik zit, in plaats van voortdurend bezig zijn met veranderen. Foto voice vond ik een hele mooie training. Dan ga je bespreken wat je kwaliteiten en stigma’s zijn, en dat breng je voor jezelf in beeld met foto’s.”
Ook al heb ik nergens zin in, ik probeer er toch uit te gaan
Met de partner van Emma gaat het beter na intensieve traumatherapie. En Emma geeft als vrijwilliger hersteltrainingen. ,,Het gaat stukken beter dan toen. Als het niet goed gaat, kan ik er nu voor zorgen dat het niet slechter gaat, dat heb ik geleerd. Ook al heb ik nergens zin in, ik probeer er toch uit te gaan, leuke dingen te doen. En ik heb fijn contact met mensen om me heen, met wie ik het erover kan hebben als het niet goed gaat. Vroeger ben ik vaak uitgemaakt voor aansteller, omdat ik snel moest huilen. Dat heeft iets gedaan met wat ik durfde. Als volwassene was het vervolgens een zoektocht: hoe mogen emoties er wél zijn? Ik pot nog altijd mijn emoties op, paniekaanvallen bewaar ik voor thuis. Ik probeer mijn emoties nu wel sneller te uiten en eerder aan te geven waar ik mee zit. In de hersteltraining kan ik het aangeven dat ik misschien ga huilen omdat het niet lekker gaat. Dat geeft een soort rust waardoor het beter gaat, en mensen in de groep meer durven. Zo kan de kwetsbaarheid ook iets positiefs zijn.”
SHELLEY: ‘ZELF, MAAR NIET ALLEEN’
In de periode dat Shelley (29) moeder werd, kwam het besef dat ze verslaafd was aan alcohol. Haar vrouw heeft het kindje gedragen, maar de zorg voor de kleine komt op beide moeders neer: ,,Ik had het gevoel dat ik niet meer wist hoe ik verder moest, of hoe ik moest stoppen. Het leven werd drukker rondom het zorgen voor een kind, en daardoor had ik geen tijd meer om te herstellen als ik had gedronken. Het paste niet meer.”
Ze dronk aanvankelijk vooral in de weekends, maar het door de weeks drinken sloop er ook in. ,,Ik kon niet meer ontspannen zonder. Ik ben heel, heel, heel vaak teruggevallen- en dan schoof het drinken meer naar overdag, meer een fles dan een glas.”
Sinds een paar jaar weet Shelley dat ze zowel autisme als ADHD heeft. Dit maakt haar extra gevoelig voor prikkels en geeft haar onrust. ,,Alcohol werd mijn medicijn, ik dempte de prikkels en de onrust. De prikkels werden minder, je kan jezelf met alcohol even uitzetten.”
Artikel gaat verder onder de afbeelding.
Voor autisme en ADHD heeft ze verschillende therapieën gevolgd, en overal wel iets opgestoken. Toen ze bedacht om de AA te benaderen, moest ze wel enige schroom overwinnen. ,,Ik had toch het vooroordeel dat je daar pas heen gaat als je een dakloze bent, die onder een brug slaapt. En veel mensen denken dat, waardoor ze er niet heen durven te gaan. Maar het is juist een hele gevarieerde groep, qua afkomst, soorten banen, geaardheid. Wat bindt zijn de struggles rondom de verslaving, dat brengt herkenning. De mensen spreken er dezelfde taal, ik kan dingen vertellen zonder dat ik mezelf hoef uit te leggen. Ik kom ook wel eens bij meetings van NA, dat is voor alle soorten verslaving. Het valt op dat daar veel meer mensen komen met een psychische kwetsbaarheid. Verder zijn er ook speciale groepen voor vrouwen- waar het meer gaat over bijvoorbeeld moederschap, of over nare ervaringen die vrouwen hebben gehad met mannen. Wat ik fijn vind, is dat er elke avond van de week ergens een bijeenkomst is, en je mag altijd aansluiten. Soms ga ik één keer per week- soms wel vijf keer. En ik ga ook juist als het goed met me gaat, omdat ik daar weer anderen mee help. Als het goed gaat, kan je delen waaróm het goed gaat. Het is belangrijk dat mensen weten dat je niet bang hoeft te zijn om hulp te vragen. Je moet het wel zelf doen – maar je hoeft het niet alléén te doen!”
Meer informatie: Narcotics Anonymous: www.nanederland.nl/meetings, Anonieme Alcoholisten: aa-nederland.nl/bijeenkomsten, Herstelactiviteiten in de regio Amersfoort: samenindebuurt033.nl/agenda (of mail voor informatie naar vakgroepdoe@kwintes.nl)
COMING- OUTDAG ZONDAG 11 OKTOBER
Na de Dag van de Mentale Gezondheid is het Coming-Outdag. Sinds 2009 vindt Coming-Outdag jaarlijks plaats op 11 oktober in Nederland. Het is een dag waarop aandacht besteed wordt aan het uit de kast komen en openlijk uitkomen voor hun seksuele geaardheid of genderidentiteit.
,,Het onhandelbare kind”, zo omschrijft Sam (niet zijn echte naam, naam bij de redactie bekend) (30) hoe hij van kleins af aan werd gezien. Er werd al jong een psychische kwetsbaarheid vastgesteld; neerslachtigheid en suïcidale gevoelens waren op kinderleeftijd al aanwezig. De combinatie met een onrustige thuissituatie bleek onhoudbaar, en Sam werd op zestienjarige leeftijd vrijwillig uit huis geplaatst. Na uitval op de middelbare school probeerde hij aan de VAVO (volwassenenonderwijs) nog een diploma te behalen, maar dat lukte niet. Vervolgens viel hij depressief uit op het mbo.
GENDERDYSFORIE
Hij voelde zich ondertussen steeds ongelukkiger in het eigen lichaam. Hij bleek als jong volwassene genderdysforie te hebben: ,,Ik was nooit echt één van de meisjes en mijn moeder was bang dat ik zou worden gepest, ik probeerde gewoon te voldoen aan de verwachtingen die er waren van mij als meisje. Ik zat op school bij de buitenbeentjes, daar vond ik herkenning. De psychische kwetsbaarheid (autisme, dysthymie, persoonlijkheidsstoornis n.a.o.) nam eerst veel ruimte in beslag, waardoor de genderdysforie werd onderdrukt. De kwetsbaarheid zit in alle facetten van het leven; alles wat ik doe, denk, wil doen of niet, wordt gevormd door de psychische kwetsbaarheid. Het bepaalt mijn kijk op de wereld. Eerst begreep ik het zelf niet. Toen ik leerde hoe zeer ik afweek van de norm, nam het meer ruimte in beslag. Vervolgens kwam therapie, dat vooral gericht was op aanpassen aan de maatschappij, wat superveel energie vergt. Toen ik meer naar acceptatie toe groeide, nam het af.”
HERKENNING HIELP
Wat geholpen heeft is herkenning vinden in andere mensen, in de vorm van lotgenotencontact. ,,Ik heb alle herstelactiviteiten bij Kwintes gevolgd, die cursussen zijn belangrijk voor mij geweest. Daarnaast heb ik hele intensieve therapie gehad (met o.a. ACT, groepstherapie, creatief en muziek) waardoor ik aan de slag kon met bijvoorbeeld hoeveel ruimte ik in durf te nemen.”
Er waren geen woorden of beelden voor wat ik voelde
Rond zijn twintigste levensjaar kwam er meer ruimte voor het gendervraagstuk. ,,Het beeld van mannen die naar vrouwen transitioneren was er destijds wel. Maar andersom eigenlijk niet. Er waren geen woorden of beelden voor wat ik voelde. Op het internet vond ik meer aansluiting dan in de echte wereld. Daar opperde iemand dat ik misschien transgender zou kunnen zijn, waarop ik in een rabbit-hole dook op internet, op zoek naar informatie. Op insta vond ik meer mensen zoals ik.”
,,Ik deelde met een vriendin dat ik me zo stoorde aan mijn eigen lijf. Ik kon er niet voor zorgen, omdat het niet van mij voelde, ik was niet thuis in mijn lijf. Die vriendin droeg een binder, en vroeg of ik die een keer wilde lenen. Midden in de nacht trok ik deze aan en het beeld klopte opeens. Er klikte iets in mijn hoofd.”
Artikel gaat verder onder de afbeelding.
Sam besprak het met een therapeut en kwam toen bij het VU terecht. Er waren nog niet zulke lange wachtlijsten als nu. Borsten en baarmoeder zijn verwijderd. Na de operatie volgde een fikse depressie die Sam niet zag aankomen. Hij verwachtte blij en opgelucht te zijn, omdat hij zichzelf eindelijk zou herkennen in het lichaam na de operatie. Maar Sam moest eerst door een dal, terwijl de nazorg vrijwel ontbrak: ,,Ik kreeg complicaties en moest terug naar het ziekenhuis, de twijfel en angst sloegen toe: had ik hiervoor al die moeite gedaan, al die invasieve vragenlijsten ingevuld? Ik had op dat moment weinig netwerk om me heen, terwijl je juist rondom zo’n traject veel steun nodig hebt. Online vond ik een lotgenoot die op hetzelfde punt in het traject zat, met dezelfde complicaties, die herkenning was fijn.”
LIEFDEVOLLE BLIK
Inmiddels heeft Sam een relatie met een man, wat heel helpend is voor zijn kijk op het eigen lichaam. ,,Dat iemand mij liefdevol kan zien als man, en mijn lichaam liefdevol kan aanraken, is heel bevestigend.”
Ik heb liever dat mensen vragen, dan dat ze oordelen
Af en toe kan de dysforie helaas nog wel de kop opsteken, zeker als Sam niet lekker in zijn vel zit, dan komen triggers sneller binnen. ,,Een doktersbezoek voor een ‘vrouwenkwaal’; transgender haat commentaar online. In het begin heb ik mijn transitie online gedeeld om anderen in dezelfde situatie een hart onder de riem te steken, maar dat heb ik er later afgehaald uit zelfbescherming. In het begin word je getriggerd door veel kleine dingen: een briefaanhef (’geachte mevrouw’), naar welk toilet je moet in het openbaar, welk voornaamwoord mensen gebruiken (hij/zij/hem/haar etc.). Het is een hele verlichting als je er na de transitie niet de hele tijd mee bezig hoeft te zijn. Bij mij valt het niet erg op, toch ben ik wel een beetje bang voor negatieve reacties op mijn trans zijn. Haat komt vaak voort uit onbegrip: ik doe jou niks aan door te leven zoals ik leef. Toch voel ik ergens angst dat ik zou kunnen worden aangevallen om wie ik ben. Het is belangrijk om als mens open te blijven naar elkaar. Zet je stigma’s aan de kant en praat met de ander. Ik heb liever dat mensen vragen, dan dat ze oordelen.”
GOLFBEWEGINGEN
Inmiddels neemt de psychische kwetsbaarheid minder ruimte in. ,,De golfbewegingen zijn kleiner; de pieken minder hoog en de dalen minder lang. Als er te veel op de planning staat, of te weinig, dan kan ik wel weer kwetsbaar worden. Dan kan ik overvallen worden door een gevoel van nutteloosheid. Het is nog zoeken naar balans in de agenda.”
Maar nu zowel psychische kwetsbaarheid als genderdysforie minder ruimte innemen in het leven van Sam, is er meer ruimte voor andere dingen. Hij geeft als vrijwilliger zelf herstelcursussen en is de eigen creativiteit aan het herontdekken. ,,Ik kan me meer focussen op de dingen die ik wíl doen, en niet wat ik móet doen. Ik voel nu meer dat ik iets bijdraag. Het tekenen komt weer terug, het fotograferen, informatie zoeken over thema’s die me interesseren. Gamen met vaste groepjes, en met mensen zijn bij wie ik me niet hoef aan te passen omdat ze meer bij míj passen.”
Kijk voor meer informatie op:
Samenindebuurt033.nl/agenda/herstel of Herstelnetwerkeemland.nl
Groep voor LHBTIQ+ met autisme: Autiroze.nl/locaties/utrecht (groepschat mogelijk)
Informatie voor queers in Amersfoort: Keiroze.nl